Mücbir Sebep (Force Majeure) Rehberi
Mücbir sebep (Fransızca: force majeure), tarafların öngöremeyeceği, önleyemeyeceği ve üstesinden gelemeyeceği dış olaylar nedeniyle sözleşme yükümlülüklerinin geçici veya kalıcı olarak yerine getirilememesidir. Türk Borçlar Kanunu bu kavramı düzenlemiştir. Mücbir sebep durumunda borçlu, kusuru olmadığı için sorumlu tutulamaz; ancak bu durumun ispatı ve sözleşmedeki detaylar önemlidir.
Pandemi, doğal afet, savaş, terör saldırısı, hükümet kararları (sokağa çıkma yasağı, seyahat kısıtlaması vb.), grev, tedarik zinciri kesintisi gibi olaylar sıkça mücbir sebep olarak örneklenir. Sözleşmede mücbir sebep maddesi bulunması, tarafların bu tür durumlarda hak ve yükümlülüklerini netleştirir.
Hangi Olaylar Mücbir Sebep Kapsamına Girer?
Genel kural: Olay öngörülemez (unforeseeable), önlenemez (unavoidable) ve borçlunun kontrolü dışında (beyond control) olmalıdır. Deprem, yangın, sel, salgın hastalık, savaş, ambargo, devletin olağanüstü kararları tipik örneklerdir. Piyasa dalgalanması, döviz kuru artışı veya ekonomik kriz tek başına genellikle mücbir sebep sayılmaz; ancak sözleşmede "ekonomik mücbir sebep" olarak tanımlanabilir.
Sözleşmede liste formatında örnekler vermek faydalıdır: "Deprem, sel, yangın, salgın hastalık, savaş, terör, grev, hükümet kararları, tedarikçi iflası vb." "Ve benzeri" (et cetera) ifadesi liste dışı olayları da kapsayabilir; ancak çok geniş yorumlanması risk oluşturabilir.
Bildirim Yükümlülüğü
Mücbir sebep maddesi genellikle, mücbir sebep durumunu yaşayan tarafın diğer tarafı makul sürede yazılı olarak bilgilendirmesi gerektiğini öngörür. Örneğin "Mücbir sebep durumunda etkilenen taraf 5 iş günü içinde diğer tarafa yazılı bildirimde bulunacaktır." Bildirim, mücbir sebebin varlığını ve sözleşme performansına etkisini açıklamalıdır. Bildirim yapılmazsa, diğer taraf mücbir sebep iddiasını kabul etmeyebilir veya gecikmeden kaynaklanan zararları talep edebilir.
Borçlara Etkisi
Mücbir sebep geçici ise (ör. iki haftalık karantina), borçlar genellikle askıya alınır; süre uzar. Kalıcı veya uzun süreli ise taraflar sözleşmeyi feshetme hakkına sahip olabilir. Sözleşmede "mücbir sebep 30 günü aşarsa her iki taraf sözleşmeyi feshedebilir" gibi bir hüküm eklenebilir. Fesih durumunda ödenen avansların veya yapılan harcamaların geri alınması da düzenlenebilir.
Pandemi ve Doğal Afetler
COVID-19 pandemisi, birçok sözleşmede mücbir sebep davalarına konu olmuştur. Salgın, genel kabul gören mücbir sebep örneklerindendir. Ancak her sektör ve her durum farklıdır; uzaktan çalışmayla devam edilebilen işlerde mücbir sebep iddiası zayıf kalabilir. Doğal afetler (deprem, sel) de tipik mücbir sebep örnekleridir. Afet bölgesinde doğrudan etkilenen işletmeler için uygulama açıktır.
Savaş ve Yaptırımlar
Savaş, işgal, ambargo veya uluslararası yaptırımlar da mücbir sebep olarak kabul edilebilir. Tedarik zinciri kesildiyse, tedarikçi ülkesinde savaş varsa veya yaptırımlar nedeniyle ödeme yapılamıyorsa bu durumlar değerlendirilir. Sözleşmede "ülkeler arası askeri çatışma, yaptırım, blokaj" gibi ifadeler eklenebilir.
Yazım İpuçları
Mücbir sebep maddesi yazarken: Olayları somut örneklerle listeleyin, bildirim süresini belirleyin, mücbir sebep süresinin uzunluğuna göre fesih hakkı ekleyin, mücbir sebep nedeniyle askıya alınan sürelerin sözleşme süresine eklenip eklenmeyeceğini yazın. Cezai şart ve geç teslimat maddelerinde mücbir sebep istisnasına atıf yapın.
Özet
Mücbir sebep, tarafların kontrolü dışındaki öngörülemez olaylar nedeniyle borçların yerine getirilememesidir. Pandemi, doğal afet, savaş, hükümet kararları tipik örneklerdir. Bildirim yükümlülüğü ve sürenin uzaması veya fesih hakkı sözleşmede belirtilmelidir. Net bir mücbir sebep maddesi, beklenmedik durumlarda tarafların haklarını korur.
Mücbir Sebep Maddeli Sözleşme Hazırlayın
Oluşturucu aracımızla mücbir sebep, bildirim ve fesih hükümlerini içeren sözleşme oluşturun.
Oluşturucuya Git